Foto's en tekst Chantal van der Poel

Intimiteit als onderdeel van menswaardige zorg

Intimiteit is een levensbehoefte voor ieder mens. Toch is die behoefte niet voor iedereen vanzelfsprekend toegankelijk. Stichting Snoezelzorg biedt snoezel- en sekszorg aan mensen met een lichamelijke en/of verstandelijke beperking, ouderen en mensen met een psychiatrische achtergrond.

Chantal van ABCDate sprak met Monique Bijkerk, oprichtster van Stichting Snoezelzorg, over de visie, werkwijze en impact van deze bijzondere vorm van zorg.

Intieme zorg als ondersteuning

“Wij bieden intieme zorg aan mensen voor wie dit niet vanzelfsprekend is,” vertelt Monique. “Denk aan mensen met een verstandelijke of lichamelijke beperking, ouderen met dementie of mensen met psychiatrische problematiek. Ieder mens heeft behoefte aan intimiteit en aan die behoefte komen wij tegemoet.”

De stichting werkt met vier duidelijke pakketten. Daarmee wordt onderscheid gemaakt tussen nabijheid zonder seksuele lading en zorg waarbij seksualiteit wél een rol speelt.

Bij snoezelzorg gaat het om gezelschap en niet-seksuele nabijheid, zoals samen naar de bioscoop, een concert of uit eten gaan. Snoezelzorg+ kan wel seksuele spanning bevatten, bijvoorbeeld knuffelen of zoenen, maar zonder naaktheid of seksuele handelingen.

Bij sekszorg zijn seksuele handelingen mogelijk waarbij het geslachtsorgaan een rol speelt of waarbij lichamelijke opwinding ontstaat, zoals soloseks, bloot tegen elkaar aan liggen, orale bevrediging of penetratie. Sekszorg+ omvat wensen die buiten het standaardaanbod vallen, maar binnen de Nederlandse wet zijn toegestaan, zoals BDSM, rollenspel of een specifieke fetisj.

Volgens Monique is die duidelijkheid essentieel. “We maken helder onderscheid, zodat cliënten weten waar ze voor kiezen. Maar ook om inzichtelijk te maken dat er verschillende manieren zijn om intimiteit te beleven.”

Zorgvuldigheid boven alles

Wat de stichting onderscheidt, is de nadruk op zorgvuldigheid. “Bij ons draait het echt om zorg,” zegt Monique. Naast een uitgebreide intake sluit zij regelmatig aan bij zorgoverleg rondom een cliënt. “Zeker bij psychiatrische problematiek wil ik weten: past onze begeleiding binnen de behandeling? Is er sprake van trauma? Zijn er risico’s?”

Bij te veel vraagtekens wordt er niet bemiddeld. “De veiligheid van zowel cliënt als verzorgende staat altijd voorop. Als iemand bijvoorbeeld psychoses heeft, wil ik weten wat de triggers zijn. Wat moet een verzorgende wel of niet doen om een afspraak veilig te laten verlopen? Pas als het voor allebei veilig is, maken we een match.”

Die match wordt zorgvuldig samengesteld. Achtergrond, anamnese, beperking en zorgvraag spelen mee, maar ook karakter, hobby’s en interesses. “Uiteindelijk draait het om de klik. Die is essentieel.”

Verbinding, vertrouwen en grenzen

Tijdens afspraken vormen drie kernwaarden de basis: verbinding, vertrouwen en grenzen. Verzorgenden observeren voortdurend en stemmen hun handelen af op zowel uitgesproken wensen als lichaamstaal.

“Iemand kan iets zeggen, maar het lichaam moet dat ook bevestigen,” legt Monique uit. “Als iemand terugdeinst, zetten we een stap terug. Er wordt niets geforceerd. Alles gebeurt gefaseerd.”

Nazorg is standaard onderdeel van het traject. “Ik wil weten hoe het gaat. Of alles naar wens is verlopen of dat er iets moet worden aangepast. Dat is nodig om kwaliteit te waarborgen.”

Wensen en grenzen ontdekken

Niet iedere cliënt kan zijn wensen goed verwoorden. In de intake wordt daarom uitgebreid gesproken over ervaringen, behoeften en verwachtingen. “Niets is gek, alles mag besproken worden.”

Soms blijkt gedrag anders geïnterpreteerd te worden dan bedoeld. “Bij dementerende ouderen of mensen met een cognitieve beperking wordt seksueel grensoverschrijdend gedrag soms snel uitgelegd als een expliciete behoefte aan seks. Maar als je vraagt: ‘Heeft hij dat aangegeven?’, blijft het vaak stil.”

In zulke situaties gaat de verzorgende zorgvuldig en respectvol met de cliënt op ontdekking. “Regelmatig blijkt iemand vooral behoefte te hebben aan knuffelen of geborgenheid. Aan fysieke veiligheid.”

Monique: “Iemand kan iets zeggen, maar het lichaam moet dat ook bevestigen,” legt Monique uit. “Als iemand terugdeinst, zetten we een stap terug. Er wordt niets geforceerd. Alles gebeurt gefaseerd.”

Seksualiteit en inclusie

Wat vaak terugkomt, is het verlangen om erbij te horen. “Cliënten zeggen: ‘Mijn broer heeft een relatie, mijn zus heeft seks. Dat wil ik ook.’ Het gaat om inclusie. Mensen willen zich compleet voelen.”

Seksualiteitsbeleving staat bovendien niet gelijk aan cognitief functioneren. “Iemand kan verstandelijk functioneren op het niveau van een kind, terwijl de seksuele gevoelens volwassen zijn.” Daarom bieden verzorgenden ook seksuele voorlichting in de praktijk.

Veel cliënten kijken porno en hebben moeite om fictie van realiteit te onderscheiden. “Wij beginnen altijd bij consent. Als een cliënt direct wil aanraken, leren we dat je dat eerst vraagt. We geven zelf het goede voorbeeld: eerst een gesprek, eerst verbinding.”

Ook wanneer iemand aangeeft “alleen seks” te willen, wordt niet automatisch overgegaan tot seksuele handelingen. “Bij nul ervaring beginnen we bij het begin. Eerst verbinding, eerst toestemming. Anders kan het juist afschrikken.”

De zorg wordt altijd afgestemd op eerdere ervaringen, niveau en behoeften. “Een cliënt moet een intieme ervaring ook kunnen verwerken. Soms duurt het dagen voordat het bezinkt. Daar moet je rekening mee houden.”

Professioneel en ontwikkelingsgericht

Hoewel cliënten een band kunnen opbouwen met een verzorgende, blijft het een professionele dienst. Soms worden cliënten gestimuleerd om met verschillende verzorgenden af te spreken. “Zo leren ze dat intimiteit met verschillende mensen anders kan zijn. Iedereen proeft, voelt en ruikt anders. Ook grenzen en voorkeuren verschillen. Die ervaring verbreedt hun horizon.”

Binnen zorgorganisaties blijft seksualiteit volgens Monique een lastig onderwerp. “Het ligt er vaak aan hoe open de betrokken begeleider hierover durft te spreken. Soms wordt het onderwerp geheel vermeden of slechts oppervlakkig besproken. Terwijl het essentieel is voor een gezonde ontwikkeling. Daar valt nog veel te winnen.”

De impact

De effecten van passende begeleiding zijn zichtbaar. “Mensen voelen zich gezien en gehoord. Ze krijgen meer zelfvertrouwen.” Sommige cliënten ervaren fysieke ontspanning; een cliënt met spasmes merkt bijvoorbeeld dat haar klachten wekenlang verminderen na een afspraak.

Ook sociaal gedrag kan veranderen. Cliënten zijn soms prettiger in de omgang of vertonen minder grensoverschrijdend gedrag wanneer hun intieme behoeften serieus worden genomen. “Het kan ook onrust geven,” erkent Monique. “Dan observeren we samen en passen we de zorg aan.”

Voor haar staat één ding vast: “Ik zie dit als een ondersteunende dienst die geïntegreerd is in de totale zorg rondom een cliënt. Zonder zorgvuldige afstemming zouden we dit werk niet doen.”

Intimiteit blijkt daarmee geen losstaand onderwerp, maar een wezenlijk onderdeel van menswaardige zorg.

Wil je meer weten of een keer kennismaken met Monique en haar collega's? Kijk dan eens op de website van Stichting Snoezelzorg.